• Home
• Programma gemist

Onbespreekbaar? Cultuurverschillen in de Gezondheidszorg

maandag 13 oktober 2008

Verslag Symposium 13 oktober
Onbespreekbaar? Cultuurverschillen in de Gezondheidszorg

Lees ook het verslag over de bijeenkomst op 30 oktober.

In Nederland spreken we vaak openhartig, soms zelfs confronterend over ziekte en de dood. Patiënten hebben recht op de waarheid over hun situatie, is de achterliggende gedachte. Maar de grote waarde die Nederlanders hechten aan openheid, geldt misschien niet in andere culturen. Om erachter te komen hoe mensen van verschillende culturele en religieuze achtergronden omgaan met ziekt en dood, zijn twee expertsymposia georganiseerd door VUconnected, de Dienst Pastoraat en Geestelijke Verzorging van het VUmc en het Centrum voor Islamitische Theologie van de VU. In het eerste symposium, dat op 13 oktober 2008 plaatsvond, stonden hindoeïsme en boeddhisme centraal. Bij het tweede symposium, op 30 oktober 2008, zal de islam aan bod komen.

Jannette Delver, hoofd van de dienst pastoraat en geestelijke verzorging (PGV) van VUmc, leidt het symposium in. Ze constateert dat veel Nederlanders wel iets weten van hindoeïsme en boeddhisme. Ze komen er bijvoorbeeld mee in contact als ze aan yoga doen en mediteren. Maar hoe de twee religies werkelijk in elkaar zitten of op welke manier de oude tradities doorwerken in zorgsituaties? Dat weten maar weinig mensen.
Iemand die daar wél zicht op heeft is Paul van der Velde, docent hindoeïsme en boeddhisme aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. Hij formuleert de vraagstelling van het podium zo: ‘Sterven zij zo anders dan wij?’ In eerste instantie vallen vooral de overeenkomsten op: iedereen wordt ziek en iedereen gaat een keer dood. Dat is voor mensen overal ter wereld een betekenisvol moment. Niettemin wordt dat moment op zeer uiteenlopende manieren ervaren. Religie is een manier van omgaan met de grote raadselen van het leven.

De eenheid die het bespreken van twee religieuze stromingen - hindoeïsme en boeddhisme - suggereert, bestaat eigenlijk helemaal niet. De onderlinge variatie is enorm. Het verschil tussen Westerlingen die het boeddhisme als levensstijl hebben ontdekt en oorspronkelijke Oosterse boeddhisten, is groot. Een Westerse boeddhist ziet zijn ‘geloof’ veel meer als een filosofie, als een manier van leven. Hij vindt dat een mens zich niet hoeft te bekeren om boeddhist te zijn. En ook een Japanse boeddhist beleeft zijn geloof heel anders dan een boeddhist in bijvoorbeeld Sri Lanka. Maar om verwarring te voorkomen houden we ons aan die kunstmatige tweedeling: het hindoeïsme en het boeddhisme.
Hindoes en boeddhisten geloven in reïncarnatie. Maar zij hebben daar wel ieder een eigen kijk op. Een hindoe ziet in reïncarnatie niet een groeiproces die hem uiteindelijk naar het licht brengt. Dat is een idee van westerse New Age-aanhangers. Voor een hindoe gaat het om een deprimerend en beangstigend proces. Hij ziet ziekte als een direct gevolg van onethisch handelen of een opdracht van een god of een geest die zich geprovoceerd voelt. En de vraag is dan of het met de reïncarnatie wel goed komt. Hij hoopt op genade, maar heeft ook angst voor het oordeel.

Een boeddhist gelooft in tegenstelling tot een hindoe niet in de eeuwige ziel. Hij ziet reïncarnatie als een eindeloze cyclus van steeds nieuwe levens. Een ander belangrijk verschil is dat voor een boeddhist ook de schuldvraag niet geldt. Voor hem is het een gegeven dat de wereld imperfect is; pijn, lijden en sterven horen er nu eenmaal bij.

Een boeddhist kan in verschillende werelden opnieuw geboren worden. Het streven is om in de mensenwereld geboren te worden, want dat biedt veel mogelijkheden om verder vooruit te komen. Stervensbegeleiding bij een boeddhist is erop gericht hem te helpen zo rustig en helder mogelijk heen te gaan. Door met zo veel mogelijk positief karma - al dan niet overgedragen door een boeddhistische monnik - en sereen te sterven kan hij voorkomen dat hij straks in een ongelukkige wereld geboren wordt.

Maar wat moet de gezondheidszorg hier nu mee? Van der Velde benadrukt dat het vooral van belang is gevoeligheid en medemenselijkheid te ontwikkelen. Dat zit in kleine dingen. Kijk goed naar wat er gebeurt en stel liever geen vragen. Soms wordt angst pas een concreet gevaar als je er hardop over praat. Als je toch vragen moet stellen, spreek dan rustig. Blijf bescheiden, sla je ogen neer en wijs niet met een vinger, maar met een open hand. Maar afgezien van deze praktische aanwijzingen, de menselijkheid overwint uiteindelijk. Je hoeft niet alles te begrijpen om compassie te hebben.

Attry Ramdhani is hindoe geestelijk verzorger bij MC Haaglanden in Den Haag. Hij heeft veel ervaring in het bijstaan van zieke en stervende hindoes en hun familie. Ook Attry Rhamdhani legt de nadruk op compassie. Kennis en informatie zijn handig, maar het gaat uiteindelijk om menselijkheid en een beetje tact. Hij maakte het eens mee dat een arts eventjes in de deuropening kwam staan van een kamer waarin een doodzieke patiënt lag, omgeven door diens familie; de arts wenste iedereen veel sterkte, en weg was ie weer. Voor Attry Ramdhami is dit geen typisch Nederlands gedrag, het is typisch horkengedrag. Hoe goed bedoeld het ook is, soms zijn mensen bezig of gewoon in stilte ondergedompeld. Het is wel een typisch Nederlandse gewoonte om altijd alles te willen verwoorden. Maar je kunt ook bijdragen door gewoon in stilte aanwezig te zijn.

Het hindoeïsme kent twee verschillende stromingen: de Arya Samaj en de Sanatana Dharma. Die twee stromingen verhouden zich misschien een beetje tot elkaar als het protestantisme en het katholicisme. De Arya Samaj - het ‘protestants’ hindoeïsme - is een vrij moderne variant van het hindoeïsme die zich in de 19de eeuw heeft afgekeerd van onder meer voorouderverering en beeldenverering. De Sanatana Dharma is de orthodoxe, ‘katholieke’ variant. Voor de manier waarop hindoes ziekte ervaren - en dus ook voor de manier waarop je hen het beste kan aanspreken - maakt het veel uit tot welke stroming ze horen.

De rituelen die bij het geloof horen, kunnen in een ziekenhuis niet altijd uitgevoerd worden. Maar het moet toch altijd mogelijk zijn dat iemand iets komt voorlezen. Dat mag ook een christelijk begeleider zijn; het gaat in dergelijke situaties vooral om intimiteit en vertrouwen. Overigens zijn ziekte en lijden collectieve ervaringen voor een hindoe. Dus er komen vaak veel familieleden en vrienden die langs bij de zieke. Voor de communicatie tussen het ziekenhuis en een hindoe familie is het goed om te weten dat degene die het slechte nieuws brengt, daarna geen gesprekspartner meer kan zijn. Voor die taak moet dan een ander gezocht worden. En wanneer een patiënt is overleden, moet er niet te snel hulp worden aangeboden worden; het is beter de familie even met rust te laten.

Geloof in reïncarnatie maakt dat sterven ook voor een Hindoe een moeilijk proces is. Zijn ziekte en sterven zijn het gevolg van iets wat in een vorig leven gebeurd is. Daar betaalt hij nu voor: hij is niet alleen ziek, maar ook zondig.

Amchi Lobsang Tsultrim, een Tibetaanse arts met een praktijk in Ede, spreekt over het sterfproces als een onderdeel van een eindeloze levenscyclus, een overgang van stoffelijk naar onstoffelijk. Voor een boeddhist bestaat alles wat groeit uit vijf elementen: aarde, water, vuur, lucht en ruimte. Deze elementen zijn verantwoordelijk voor de vorming van het lichaam. Aan het eind van een leven lossen de elementen waar een lichaam uit bestaat, weer op. Zonder het element aarde kan het lichaam geen vorm krijgen. Zonder het element water kan het lichaam niet één compact geheel worden. Zonder het element vuur kan het lichaam zich niet ontwikkelen. Zonder het element lucht is ademhaling onmogelijk en zonder het element ruimte kan het lichaam niet groeien. Wat overblijft, is ruimte voor het bewustzijn. Het bewustzijn sterft nooit. Het is cruciaal om te beseffen dat lichaam en geest niet los van elkaar gezien kunnen worden.

En ook Amchi Lobsang Tsultrim legt de nadruk op menselijkheid en compassie. Voor een boeddhist is het belangrijk om kalm en vredig te sterven. Het is aan degenen die hem verzorgen om het hem bij zijn sterfproces zo comfortabel mogelijk te maken. Zijn hand vasthouden, een massage, rustige muziek, een gebed… allemaal handelingen die bijdragen aan een vredig heengaan. Het is heel belangrijk hoe artsen, verpleegsters en assistenten de patiënt behandelen, aangezien we allemaal gelijkwaardige mensen zijn. Volgens de Tibetaanse traditie zou medisch en verzorgend personeel de volgende eigenschappen moeten navolgen:

• onmeetbare gedachten van medeleven, liefde, plezier en gelijkmoedigheid
• toewijding
• werkelijk om de patiënten geven
• een kalme en ontspannen geest behouden

Voor een boeddhist het van belang om met het beoefenen van kalmte en loslaten niet te wachten tot het laatste moment. Dit is een dagelijkse training. Boeddhisten geloven dat dit leven het resultaat is van een vorig leven. Het is daarom heel belangrijk om positieve oorzaken te creëren die tot een positief effect zullen leiden in een volgend leven. Of we nu in een volgend leven en karma geloven of niet, op een dag zal iedereen het leven op aarde moeten verlaten. Zoals we in ons dagelijks leven kunnen ervaren dat als we andere mensen kwetsen, we hun boos en verdrietig maken en spanningen veroorzaken. Aan de andere kant, als we aardig zijn en medegevoel tonen, zal de ander zich gelukkig en ontspannen bij ons voelen.

We moeten leren dat negatieve emoties ons schaden en dat positieve emoties ons helpen. We kunnen proberen om woede, jaloezie, haat en andere schadelijke emoties te verminderen. Door de geest te trainen, kun je een goed hart ontwikkelen en positieve eigenschappen stimuleren zoals vriendelijkheid, medegevoel voor anderen en een positieve instelling. Medegevoel en vriendelijkheid opent ons hart voor anderen. Door dit in praktijk te brengen verminderen emoties zoals woede, jaloezie, haat en gehechtheid. Dagelijkse training bestaat uit: kalm en geduldig blijven, ontspannen, positief denken, meditatie en loslaten. Deze oefeningen kunnen ons helpen om moeilijke perioden en ziekte door te komen. Ook kunnen we negatieve situaties beter hanteren. Op deze manier worden we meer tevreden in het leven. Door gehechtheid te verminderen en loslaten te beoefenen, kunnen we aan het einde op een rustige manier het leven verlaten.

Wat ons allen bindt, constateert Jeannette Delver als het symposium bijna ten einde is, is een behoefte aan compassie en contact in de laatste levensfase. Daarvoor maakt het niet uit wat je religieuze achtergrond is.

Toonkunstenaar Danny Becher laat tot slot horen hoe je met muziek een meditatieve sfeer kunt oproepen voor stervenden en hun familie. De muziek die hij tijdens dit symposium uitvoert, heeft hij dan ook eerder in hospices ten gehore gebracht. Hij maakt onder meer gebruik van gregoriaanse zang, maar ook van Sanskriet recitaties (indiase zang), die het interculturele karakter van deze middag benadrukken. Dat hij daarbij instrumenten - klankschalen en een kalimba - en muziekstijlen uit allerlei westerse en oosterse landen gebruikt, is geen toeval, maar een bewuste keuze. Afhankelijk van de geloofsachtergrond van de terminale luisteraar wordt de keuze van de gezongen teksten en liederen aangepast. De bijzondere synthese van klankschalen en boventoonzang die op dit symposium ten gehore werd gebracht, vormde een waardige en serene afsluiting van de middag.

Reacties

Plaats reactie

Bij het plaatsen van een reactie wordt uw e-mailadres niet gepubliceerd.

Info

Naam

E-mail

Reactie

Fouten